Αποπληθωρισμός. Μας φοβίζει ;

Πολλοί κάνουν λόγο για τις αρνητικές επιδράσεις που μπορεί να έχει ο αποπληθωρισμός[1] στην οικονομία. Ήδη στην Ευρωζώνη ο πληθωρισμός είναι κάτω του 1%, ενώ αρκετές χώρες αυτής - μαζί και η Ελλάδα - έχουν αρνητικό πληθωρισμό (αποπληθωρισμός), γεγονός που κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για πολλές χώρες σε παγκόσμιο επίπεδο. Ο πρόεδρος της Κεντρικής Ευρωπαϊκής Τράπεζας, Μάριο Ντράγκι, δήλωσε ότι η ΕΚΤ είναι έτοιμη να παρέμβει απέναντι στο ισχυρό ευρώ και τον αρνητικό πληθωρισμό, γεγονός που αντικατοπτρίζει όλη αυτήν την ανησυχία που προκαλεί ο αποπληθωρισμός. Ας δούμε όμως, τι είναι αυτός, τι συνέπειες έχει στην οικονομία, πως προκαλείται και πως αντιμετωπίζεται.

 Ο αποπληθωρισμός είναι μια μορφή αντί-πληθωρισμού και προκύπτει, όταν μειώνεται ο Γενικός Δείκτης Τιμών Καταναλωτή (ΓΔΤΚ), δηλαδή όταν μειώνονται οι τιμές των αγαθών και υπηρεσιών μιας οικονομίας, ως αποτέλεσμα της μείωσης της κυκλοφορίας χρήματος και πιστώσεων. Δηλαδή είναι το ακριβώς αντίθετο φαινόμενο του πληθωρισμού. Όταν μια οικονομία έχει αποπληθωρισμό, οι τιμές πέφτουν, με αποτέλεσμα να μειώνονται τα κέρδη των επιχειρήσεων. Εν συνεχεία, οι επιχειρήσεις μειώνουν μισθούς, απολύουν εργαζομένους για να καλύψουν τα κόστη τους και να συνεχίσουν την παραγωγή τους. Δηλαδή, αυξάνεται η ανεργία, μειώνονται τα εισοδήματα, άρα μειώνεται και η εγχώρια ζήτηση και κλείνουν επιχειρήσεις. Τέλος, θύμα της όλης κατάστασης είναι και ο χρηματοπιστωτικός τομέας της οικονομίας, αφού η μείωση των μισθών και η αύξηση της ανεργίας, συρρικνώνουν τα εισοδήματα και τα δάνεια δε μπορούν να αποπληρωθούν. Επομένως, η οικονομία μπαίνει σε ένα φαύλο κύκλο ύφεσης με καταστροφικές οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες γι’ αυτήν.

Γυρίζοντας το χρόνο πίσω στη μεγάλη κρίση του 1930, θα δούμε ότι την περίοδο 1929 – 1932 οι τιμές μειώθηκαν κατά 25%. Δεν είναι λίγοι οι οικονομολόγοι, που πιστεύουν ότι  κύρια αιτία της Μεγάλης Κρίσης ήταν ο αποπληθωρισμός. Υποστηρίζουν ότι η αντιπληθωριστική πολιτική είναι αυτή που μετέτρεψε μια συνήθη κάμψη της οικονομικής δραστηριότητας το 1931 σε μια χωρίς προηγούμενο περίοδο μεγάλης ανεργίας και μείωσης των εισοδημάτων. Ο αποπληθωρισμός έχει δυο κύριες επιπτώσεις : 1) σταθεροποιητικές και 2) αποσταθεροποιητικές.

Όσον αφορά τις σταθεροποιητικές επιπτώσεις του αποπληθωρισμού, η μείωση του επιπέδου τιμών αυξάνει τα πραγματικά χρηματικά διαθέσιμα μιας οικονομίας, γιατί ισχύει M/P, όπου Μ= η συνολική προσφορά χρήματος, που καθορίζεται από την Κεντρική Τράπεζα κάθε χώρας, και P= το Γενικό Επίπεδο Τιμών. Επομένως για δεδομένο επίπεδο M, η μείωση του P αυξάνει τα πραγματικά χρηματικά διαθέσιμα, τα οποία αποτελούν μέρος του πλούτου των νοικοκυριών. Έτσι, οι καταναλωτές αισθάνονται πλουσιότεροι και δαπανούν περισσότερα.  . Βέβαια, τα παραπάνω ισχύουν βραχυπρόθεσμα, καθώς μόλις γίνει αντιληπτή η πτώση των τιμών οι επιχειρήσεις θα μειώσουν τους μισθούς και τα εισοδήματα θα συρρικνωθούν. Επομένως θα υποχωρήσει η ζήτηση και η οικονομία θα βυθιστεί στην ύφεση. Όταν η μείωση των τιμών οδηγήσει σε αύξηση εισοδήματος, με τον τρόπο που προαναφέρθηκε, έχουμε το αποτέλεσμα Pigou.

Από την άλλη πλευρά,  ο αποπληθωρισμός έχει και αποσταθεροποιητικές επιπτώσεις, που είναι και οι πιο συχνές και πιο επιζήμιες για μια οικονομία. Υπάρχουν δυο θεωρίες σχετικά με τις αποσταθεροποιητικές επιπτώσεις του αποπληθωρισμού. Η πρώτη είναι η θεωρία του αποπληθωρισμού του χρέους (debt-deflation theory) και η δεύτερη αναφέρεται στις επιπτώσεις του αναμενόμενου αποπληθωρισμού.

Αρχικά θα αναλυθεί σύντομα η θεωρία αποπληθωρισμού του χρέους. Συγκεκριμένα, ο αποπληθωρισμός οδηγεί σε μείωση του εισοδήματος και όχι σε αύξηση.  Οι απροσδόκητες μεταβολές του επιπέδου τιμών αναδιανέμουν τον πλούτο μεταξύ οφειλετών και δανειστών. Για παράδειγμα, αν οφειλέτης χρωστά σε ένα δανειστή 1000 ευρώ, τότε το πραγματικό χρέος του θα είναι 1000/P. Μια μείωση των τιμών αυξάνει το πραγματικό ποσό αυτού του χρέους. Άρα, ο αποπληθωρισμός κάνει πλουσιότερους τους δανειστές και φτωχότερους τους οφειλέτες. Στη συνέχεια, η παραπάνω αναδιανομή του πλούτου θα επηρεάσει τη δαπάνη για αγαθά και υπηρεσίες. Οι οφειλέτες θα δαπανήσουν λιγότερο, αφού θα είναι φτωχότεροι και οι δανειστές περισσότερο, αφού είναι πλουσιότεροι. Ο λόγος είναι ότι η οριακή ροπή προς κατανάλωση[2]  των οφειλετών είναι σαφώς μεγαλύτερη απ’ αυτή των δανειστών. Στην περίπτωση αυτή, οι οφειλέτες θα μειώσουν τις δαπάνες τους περισσότερο απ’ όσο τις αυξάνουν οι δανειστές. Έτσι, η μείωση της δαπάνης, μειώνει τη ζήτηση, γεγονός που οδηγεί τις επιχειρήσεις να μειώσουν τις τιμές των προϊόντων και τους μισθούς των εργαζομένων τους. Λογικό επακόλουθο αυτών είναι η συρρίκνωση των εισοδημάτων και η περεταίρω μείωση της ζήτησης, των τιμών και των μισθών.

Όταν μια οικονομία έχει αποπληθωρισμό την περίοδο t, οι προσδοκίες των οικονομικών μονάδων (νοικοκυριά και επιχειρήσεις) είναι συνήθως η οικονομία να βρίσκεται σε κατάσταση αποπληθωρισμού και την επόμενη περίοδο t+1. Αναμένουν δηλαδή πτώση των τιμών, άρα ο αναμενόμενος πληθωρισμός είναι αρνητικός. Όταν οι επιχειρήσεις αναμένουν αντιπληθωρισμό, είναι απρόθυμες να δανειστούν για να αγοράσουν επενδυτικά αγαθά, γιατί πιστεύουν ότι θα εξοφλήσουν μεγαλύτερο ποσό από αυτό που αρχικά δανείστηκαν, αφού το νόμισμα θα έχει μεγαλύτερη αξία. Η μείωση των επενδύσεων μειώνει την προγραμματισμένη από τις επιχειρήσεις επένδυση ( αυτή που θα ήθελαν να κάνουν), γεγονός που οδηγεί σε μείωση του εισοδήματος. Επιπλέον, όταν τα νοικοκυριά προσδοκούν μείωση τιμών (άρα και εισοδημάτων), μειώνουν την καταναλωτική τους δαπάνη και αυξάνουν την αποταμίευση, ώστε να αυξήσουν την κατανάλωση τους σε μεταγενέστερες περιόδους. Ακολούθως, η μείωση του εισοδήματος  οδηγεί σε μείωση της ζήτησης χρήματος, αφού οι άνθρωποι θα χρειάζονται λιγότερο χρήμα για τις συναλλαγές τους, και σε μείωση του ονομαστικού επιτοκίου[3]. Ισχύει ότι  r = i - π^e, δηλαδή πραγματικό επιτόκιο = ονομαστικό επιτόκιο – αναμενόμενος πληθωρισμός.  Αν το ονομαστικό επιτόκιο μειωθεί λιγότερο από τον αναμενόμενο πληθωρισμό (εδώ είναι αρνητικός), τότε το πραγματικό επιτόκιο αυξάνεται.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα της παραπάνω θεωρίας είναι η Ιαπωνία, που η ανατίμηση του γιέν, μείωσε την ανταγωνιστικότητα των ιαπωνικών προϊόντων, εξαιτίας την αύξησης των τιμών τους. Εν συνεχεία, το 1990 η πτώση των τιμών των μετοχών στο χρηματιστήριο του Τόκυο (περίπου 38%) και η κατάρρευση του κτηματομεσιτικού κλάδου (real estate), ώθησε την οικονομία σε τροχιά ύφεσης (η κατάσταση αυτή ονομάστηκε “bubble economy”). Αργότερα, στα τέλη της δεκαετίας του 1990, η μείωση της ζήτησης ιαπωνικών προϊόντων από το εξωτερικό, η μείωση της παραγωγής λόγω μείωσης επενδύσεων (παρά το γεγονός ότι τα επιτόκια είχαν πέσει στο μηδέν, οι επενδύσεις δεν αυξήθηκαν, γεγονός που αντικατοπτρίζει τις κακές προσδοκίες που είχαν οι Ιάπωνες για την πορεία της οικονομίας τους), η μείωση του εισοδήματος, άρα και η καταναλωτική δύναμη, οδήγησαν την Ιαπωνία σε αρνητικούς ρυθμούς οικονομικής ανάπτυξης και σε στασιμότητα. 

Σύμφωνα με τα παραπάνω, γίνεται φανερό ότι ο αποπληθωρισμός έχει ολέθριες συνέπειες για την οικονομία, γιατί παραγκωνίζει τις επενδύσεις (crowding out effect), μειώνει τα εισοδήματα, τις τιμές, τους μισθούς, αυξάνει τα πραγματικά επιτόκια και δυσκολεύει τη μείωση του χρέους των κρατών.  Η μείωση της προσφοράς χρήματος, που είναι η κύρια αιτία αποπληθωρισμού, μπορεί να οδηγήσει σε μείωση εισοδήματος (ΑΕΠ), ακόμα και αν δε μειωθούν τα πραγματικά χρηματικά διαθέσιμα ή δεν αυξηθούν τα ονομαστικά επιτόκια. . Υπάρχουν όμως τρόποι, να αποφευχθεί αυτό το φαινόμενο ή να μετριαστούν οι επιπτώσεις του. Η αύξηση της προσφοράς χρήματος από την Κεντρική Τράπεζα θα μπορούσε, ίσως, να αυξήσει τον προσδοκώμενο πληθωρισμό, να μειώσει τα πραγματικά επιτόκια και να δημιουργήσει προϋποθέσεις για επενδυτική δραστηριότητα. Βέβαια η ανεξέλεγκτη αύξηση της προσφοράς χρήματος δεν αποτελεί πανάκεια, γιατί αυτή μπορεί να εκτροχιάσει την οικονομία και να προκαλέσει πληθωρισμό.

Κλείνοντας, θα ήθελα να τονίσω ότι στην οικονομία δεν υπάρχει κανένα μαγικό ραβδάκι (δημοσιονομική- νομισματική πολιτική), που να μπορεί να λύσει όλα τα οικονομικά προβλήματα μιας χώρας. Η όλη προσπάθεια χρειάζεται σχέδιο, αφοσίωση και χρόνο. Δυστυχώς, η τελευταία μεταβλητή λειτουργεί αρνητικά στην υπομονή και στις προσδοκίες όλων μας.

---

[1] Αναλύεται στο γλωσσάρι.

[2] Αναλύεται στο γλωσσάρι.

[3] Αναλύεται στο γλωσσάρι.